Inngangur
enntaskólinn að Laugarvatni (ML) hóf skólastarf árið 1953. Saga hans er þó eldri og mikið samtengd Héraðskólanum á Laugarvatni að uppruna. Hér verður rifjuð upp saga hans fram til dagsins í dag. Skólinn hefur gengið gegnum mörg byggingarstig og hönnunar- hugmyndir. Skólinn í upprunalega var titlaður sem viðbygging við Héraðskólann þótt að skólastjórnendur hans hefðu kannski viljað annað. Hann átti að hýsa nemendur og virka sem nægilega stór matsalur og kennslustofur. Í rauninni allt sem þurfti fyrir sjálfstæðan skóla- rekstur. Þegar það átti að fara byggja skólann þá var farið frá fyrstu drögum skólans en í fyrsta áfanga var aðeins austur- álman byggð. Ferlið var langt og eflaust voru miklar hugleiðingar um kostnað byggingarinnar og nýtingu hverra álmu fyrir sig. Ég ætla að skoða aðrar skemmtilegar hugmyndir og reyna að átta mig á tilgangi þeirra og hugsjóninni bakvið þær. Ég ætla að afla mér upplýsinga í gegnum bækur og munnleg viðtöl við ýmsa sem eru fróðir um þetta, þar má nefna Pálma Hilmarsson húsbónda og umsónarmann fasteigna við Menntaskólann að Laugarvatni. Ýmsum spurningum verður svarað svo sem: Hvernig liti skólinn út í dag ef ekki var horfið frá þeim upprunalegu hugmyndum? Og væri skólinn öðruvísi í dag ef fjármagn hefði ekki ráðið miklum hluta í hönnunarferlinu?
Fyrstu drög
Þegar menntaskólakennsla hófst í Héraðskólanum á Laugarvatni spruttu upp fyrstu hugmyndirnar fyrir byggingu nýs skólahúss. Mikil leynd var kringum þetta mál og í fyrstu látið eins og Héraðskólinn myndi fá þetta nýja húsnæði undir sig enda var húsið í fyrstu hannað með það í huga. Í fyrstu drögunum voru borðsalur, eldhús, frystiklefi, íbúð fyrir bryta, átta kennslustofur, mjög stórt bókasafn og lesstofa, kennarastofa og 25 heimavistarherbergi. Þetta passar vel við áætlun um stækkun héraðskólans þar sem þröngt gat verið þegar hátt í 200 nemendur sóttu þar skóla.[1]
Fyrstu drög að menntaskólanum voru teiknaðar í júlí 1947. Áhugavert er að nefna að þá hafði Héraðskólinn ekki brunnið niður. Á þeim tíma var menntaskólahúsið aðeins fjarstæður draumur. Þegar Héraðskólinn brann árið 1947 kom í ljós að sá draumur væri framkvæmdarlegur.[2] Ákveðið var að byggja aðeins hluta hússins í fyrsta áfanga og var hafist handa árið 1948 við byggingu þess. Austurálman var byggð eftir teikningum Guðjóns og er í rauninni eini hluti Menntaskólans sem er teiknaður af honum. Fyrsti skólameistari menntaskólans Sveinn Þórðarson sagði meðal annars í bréfi til Jónasar frá Hriflu að eðlisfræðileg burðarþolslögmál myndu ekki ganga upp í teikningu Guðjóns.
[1] Margrét Guðmundsdóttir o.fl., 2001, bls. 27.
[2] Bjarni Bjarnason, 1969.
Hönnun Guðjóns Samúelssonar
Guðjón teiknaði sína fyrstu teikningu af Menntaskólanum að Laugarvatni árið 1947. Sú teikning var mikil og stórhuga. Í bók Jónasar Jónssonar frá Hriflu talar hann um að Guðjón hafi átt sér tvo stíla, annars vegar hamra-stílinn og hins vegar lýðveldis-stíllinn. Sá fyrri á klárlega við hönnun menntaskólans. Hann lýsir hamrastílnum þannig að hann sé „sprottinn upp úr klettabeltum landsins og verður um alla framtíð órjúfanlega tengdur fögrum og sérkennilegum dráttum í svip íslenskra fjalla.“[1] Í teikningu Guðjóns má sjá tignarlega kórónu úr stuðlabergi ofan á turn skólans og minnir það sérstaklega á Gullkistu sem er stuðlabergs- stapi fyrir ofan Laugarvatn. Einnig er útlína turnsins á syðri kantinum mynduð með háu stuðlabergi og lóðréttir kantar glugga sýningarsalsins klæddir stuðlabergi.
Fyrir utan þann augljósa innblástur frá náttúru Íslands þá er hægt að sjá aðra hönnunarstíla koma fram. Á seinni árum Guðjóns fór hann mikið frá þeim endurreisnarstíl sem hann hafði nýtt sér áður (m.a. héraðskólinn) og færðist yfir í funksjónarlisma og módernisma. Eftir kreppuárin 1929- 30 var mikil aðsókn fyrir ódýrari byggingar sem hannaðar voru aðeins með nothæfni í huga. Guðjón hélt þó enn þá í gamlar hugmyndir og fann sér einhverskonar millileið og blandaði bestu eiginleikum gamla og nýrra stíla. Í teikningu skólans má sjá klárlegan módernisma og /eða funksjónarlisma. Ekki er mikið um skraut á bygginguni og flest hannað í þeim tilgangi að nýtast sem best. Gluggarnir eru reglulegir og allir með jöfnu millibili. Sýningarsalurinn er í laginu eins og sýningarsalur og lítið að vera reyna fela það. Augljóst er að turninn hefði átt að vera miðpunktur hússins en stutt er frá honum í öll horn hússins og auk þess er inngangurinn staðsetur í honum.[2]
[1] Jónas Jónsson, 1957, bls. 111-112.
[2] Pétur H. Ármann, 2020, bls. 212-214.
Turninn
uðjón Samúelsson lést árið 1950. Eftir andlát hans dó í raun þessi hugmynd um hamrastílinn. Teikningum voru breytt og aðeins austurálman byggð í fyrstu. Ekki var byggt við skólann fyrr en 1958 en þá var turninn byggður eins og hann stendur í dag. Miklar deilur voru um hönnun þess húss. Stjórnvöld vildu skera niður hönnun hússins mikið og fengu arkítektinn Gísla Halldórsson í það. Jónas frá Hriflu rífhélt í hugmyndir Guðjóns og mótmælti ákvörðum Sveins Þórðarsonar skólameistara kyrfilega.[1]
Austurálman hafði staðið óvernduð allt frá byggingarárum hennar og ber steypan talin afar ljót. Mikil þrengsli og ónægilegur húsakostur ýtti undir æsing í nemendum og þegar lengra dró á deiluna var ljóst að annað var ekki hægt en að fara frá hönnun Guðjóns. Jónas var afar ósáttur með þessar breytingar á áætluninni en hann átti til að kalla þessa hönnun „höll í hamrastíl“. Hann sá mest eftir Gullkistunni miklu sem hann kallaði „kórónu á forhöll þess húss“.[2] Jónas gekk lengst í mótmælum sínum þegar hann skrifaði meðal annars bréf til nemenda menntaskólans þar sem hann varaði við „stórfelldum skemmdarverkum Sveins Þórðarsonar frá Kleppi.“ Sveinn skólameistari hætti störfum sem skólameistari eftir þetta og flutti til Kanada. [3] Turninn var að loks byggður árið 1958. Í honum var settur upp sá stigagangur sem sárvantaði og baðstofa teiknuð af Sveini Kjarval.
[1] Margrét Guðmundsdóttir o.fl., 2001, bls. 99-104.
[2] Margrét Guðmundsdóttir o.fl., 2001, bls. 26.
[3] Margrét Guðmundsdóttir o.fl., 2001, bls. 99-104.
Vistirnar og stærri hugmyndin
Árið 1965 var samþykkt að stækka þyrfti nemendaaðstöðu skólans upp í fyrir 200 manns. Áætlað var að reisa þrjú heimavistarhús þar sem hægt væri að koma 66 nemendum fyrir. Í hverju húsi voru tvær álmur. Framkvæmdir á Nösinni hófust í júní 1966, heimavistarhúsinu nær skólanum og var hún tilbúin seint árið 1967. Þá var hafist handa við annað heimavistarhúsið en það var tekið í notkun 1968. Þá voru framkvæmdir stöðvaðar og ekkert varð úr þriðja húsinu. Húsin voru upprunalega teiknuð og byggð með flötu þaki en eftir illileg óhöpp svo sem leka og sérstaklega óveður árið 1990 þar sem lausamöl af þaki vistanna braut tólf glugga á skólameistarabústaðnum, var sett mænisþak á þau árið 1993[1]. Lóðin í kringum húsin er hönnuð af Reyni Vilhjálmssyni landslagsarkitekt. Húsin nýta plássið vel og eru fyrst og fremst hugsuð með hagkvæmni í huga án þess að fara fyrir nauðsynjar íbúa. Þau eru hönnuð í módernískum stíl og passa þess vegna vel við skólahúsið.
Hörður Bjarnason teiknaði heimavistirnar árið 1966. Hönnun þeirra hafði einnig tekið breytingum líkt og með turninn. Í teikningum af fyrstu drögum heimavistanna eru húsin gjörólík. Þar var gert ráð fyrir sex L- laga húsum sem stóðu á einni hæð með lítinn kjallara en rúmuðu 29 manns hvert og eitt og þá alls174 nemendur í heildina. Þessi hús eru í allt öðrum stíl en vistarhúsin í dag. Þau líkjast lágum raðhúsum, með flötu þaki og „terrasse“- palli. Einfalt er að sjá að vellíðan nemenda og fegurð var þar efst í huga hönnuðar. Tveggja manna herbergin á þessum vistum hefðu verið 17.4 m2 miðað við 15.1 m2 tveggja manna herbergja á Nös í dag. Kostnaður þessa bygginga hefði eflaust verið mikill á hvern nemenda en það hlítur að hafa verið megin ástæðan fyrir því að hönnuninni var breytt.
En hvað varð um þriðja heimavistarhúsið? Hugmyndin var upprunalega stærri og möguleikarnir miklir. Ef tillögu- uppdráttur að skipulagi frá 1965 og 1967 er skoðaður er hægt að sjá mikla breytingu á skólahúsinu. Þar eru teiknaðar inn tvær viðbyggingar við skólann. Þar eru merkt bókasafn, eðlis- efna og náttúrufræðistofur, skólastofur, mötuneyti og meira að segja klúbbhús ekki svo langt frá kennaraíbúðunum. Aðkoman að skólanum er öðruvísi og tvær auka vistir teiknaðar inn. Miðað við að þessar skipulagsteikningar séu teiknaðar með tveggja ára millibili er hægt að búast við því að þetta hafi verið vel ígrundað mál. Eitt húsið skiptist í þrjár jafn langar álmur sem standa út frá skólanum. Þessi hugmynd minnir sérstaklega á þá hugmynd að eystri álman átti að vera fyrst af þrem, að þær áttu að mynda E- laga samhýsingu. (2) Ástæðan fyrir því að ekki var haldið við þessar teikningar og hugmyndir er líklegast sú algengasta, kostnaðurinn.
Þótt að þriðja heimavistarhúsið hafi ekki verið byggt, þá var enn þörf á stækkun við skólann.
Árið 1967 lögðu skólameistari og kennarar til að fyrirliggjandi áætlun yrði breytt á þann veg að byggingu síðustu heimavistarsamstæðunnar yrði slegið á frest. Þess í stað yrði tekið til við það á árinu 1969 að byggja raunvísindahús með fjórum sér kennslustofum. (Margrét Guðmundsdóttir o.fl., 2001, bls. 118).
Þetta raunvísindahús kom svo á teikniborðið árið 1971 en B. Breiðdal og H. Stefánsson hjá Húsameistara ríkisins teiknuðu vesturálmuna eins og hún er í dag. Í fyrstu voru þó aðeins tvær hæðir byggðar og flatt þak sett ofan á það. Það hús fór í gegnum sitt hönnunarferli eins og önnur hús og til er teikning af gjörólíku húsi sem Hörður Bjarnason teiknaði. Húsið er klætt gluggum frá toppi til táar og er L- laga, alveg eins og fyrstu hugmyndir af heimavistarhúsunum. Þessi hugmynd hefði eflaust verið dýrari í framkvæmd en það stangast á við eina stefnu módern-ismans, funksjónarlismann, að byggingar ættu að sinna sínum tilgangi af bestu getu með sem minnstum kostnaði. Bætt var við hæð á austurálmuna árið 1994 eftir að tjörupappinn fauk gjarnan af og þriðja vistin, fjarvistin varð til.
[1] Margrét Guðmundsdóttir o.fl., 2001, bls. 307-308
[2] Pálmi Hilmarsson umsjónarmaður fasteigna við M.L. (munnleg heimild, mars 2026)
Lokaorð
Hönnunarferli Menntaskólans að Laugarvatni spannar hálfa öld. Frá byggingu austurálmunar árið 1947 til byggingu fjarvistarinnar árið 1994. Ferlið var ekki ádeilulaust og mikið var um breytingar og skerðingu á hönnun nýrra bygginga. Markmiðið með þessu lokaverkefni er að sýna á sjónrænan hátt það sem við misstum af og hefði getað orðið. Með þrívíddarteikningum er hægt að túlka þessar teikningar á nýjan máta og sýna á þann raunverulegasta hátt hvernig þær hefðu litið út. Upprunalegt skólahús Guðjóns Samúelssonar hefði til dæmis verið stórkostlegt og að sumra mati mikið fallegri en byggingin í dag. Núna þarf maður ekki aðeins að ímynda sér hvernig hún hefði litið út í því núverandi landslagi heldur getur maður séð það og upplifað sjónrænt í þrívídd. Þetta verkefni hefur verið upplýsandi og gaman að læra meira um skólastofnunina sem maður sjálfur stundar nám í.
Heimildaskrá
Pétur H. Ármann. (2020). Guðjón Samúelsson húsameistari. Hið íslenska bókmenntafélag.
Margrét Guðmundsdóttir og Þorleifur Óskarsson. (2001) Menntaskólinn að Laugarvatni. Forsaga, stofnun og saga til aldarloka. Sögusteinn.
Jónas Jónsson. (1957). Íslensk bygging. Benedikt Gröndal (ritstjóri). Bókaútgáfan Norðri.
Bjarni Bjarnason (1969). Suðri I. Þættir úr framfarasögu sunnlendinga frá Lómagnúp til Hellisheiðar. Bjarni Bjarnason frá Laugarvatni safnaði og gaf út.
Mynd 1. Guðjón Samúelsson Húsameistari. (1947). Grunnmynd og sneiðing af Héraðsskólanum að Laugarvatni. [Hönnunarteikning]. Sótt 28. janúar af Þjóðskjalasafni Íslands
Mynd 2. Breyting á hönnun turnsins. e.d. [Hönnunarteikning]. Sótt 28. janúar af Þjóðskjalasafni Íslands.
Mynd 3. Hörður Bjarnason. (1965) Drög að Heimavistarhúsi úr suðlægri átt. [Hönnunarteikning]. Sótt 28. janúar af Þjóðskalasafni Íslands.
Mynd 4. Hörður Bjarnason. (1967). Tillögu- uppdráttur að skipulagi. [Hönnunarteikning]. Sótt 28. janúar af Þjóðskalasafni Íslands.
Mynd 5. Hörður Bjarnason. (1970). Útlit, sneiðing af áfanga 2. [Hönnunarteikning]. Sótt 28. janúar af Þjóðskalasafni Íslands.
Mynd 6. Magnús A. Sigurðsson. (2026) Þrívíddarteikning af upprunalegri hönnun Guðjóns Samúelssonar. [Þrívíddarteikning].